Zaterdag 25 april 2026 EXCURSIE-INFORMATIE Datum: 25-04-2026 Excursieleider: Hans van Schendel Excursiekosten : Eigen reiskosten bij carpoolen Maximum aantal deelnemers: n.v.t. De Werkgroep Geologie van Limburg nodigt je uit voor een excursie in de directe omgeving van Comblain-au-Pont (B) op zaterdag 25 april a.s. De excursie staat ook open voor de IVN Werkgroep Geologie Spaubeek. Het excursiegebied We zien afzettingen vooral uit het Boven-Devoon en Onder Carboon; sporen van de wisselende zeeniveaus en de gevolgen van de Hercynische orogenese op het landschap. In de voormiddag bezoeken we: Na de middag: Het is geen inspannende excursie; de wandelingetjes zijn kort en gaan over vlak terrein. Aanmelden: Vertrek NMC Weert: 8.00 uur Verslag van de excursie door Diane en Jeroen Snelten: De zandgroeve van Larbois (Oligoceen) op 190m was het volgende excursiepunt. Meteen viel het spierwitte zand op en de zuurminnende voedselarme vegetatie. Er was zelfs een moerasje. De zandgroeve is een natuurreservaat vanwege de uitzonderlijk omstandigheden. Merkwaardig in een ondergrond van marien Devoon. Het zand is heel fijn en poederig. Een aantal deelnemers nam een sample mee. Zo ook wij. Omdat het zo’n vreemde eend in de bijt is heb ik het zand/silt onder de microscoop bekeken. De afmetingen van de kwartsdeeltjes varieert van ongeveer 5um – 500um. Opvallend is dat er nauwelijks afgeronde deeltjes zijn <0,5%. De meeste deeltjes zijn hoekig, meestal niet transparant tot enigszins transparant. Veel deeltjes zien er gebroken en schilferig uit. Het zand/silt lijkt niet op strandafzetting. Voor Eolische afzetting is de grote spreiding van de afmetingen en het feit dat er zo goed als geen afgeronde deeltjes in zitten ook niet logisch. Het meest logische is afbraakproduct van magmatisch gesteente waar de kwarts als resistent gesteente overblijft en de andere beter afbreekbare mineralen zijn afgevoerd. Omdat kwarts een van de laatste stollende mineralen is bij afkoelen van magmatisch gesteente is er geen plaats meer over om volledig uit te kristalliseren, waardoor de kwarts vaak al erg vervormd en soms gebroken in het gesteente zit. Na verwering blijven deze resten over. Het Larbois zand doet mij hier dan ook sterk aan denken. Ik was in staat om XRF analyse van een aantal monsters te laten doen waaronder het witte “zand”. XRF is de afkorting van X-ray Fluorescentie. X-ray is röntgenstraling. De röntgenstraling zorgt er voor dat in atomen van een element in b.v. zand, elektronen worden weggeschoten. De lege elektron plaatsen die achterblijven worden door andere elektronen opgevuld waarbij specifieke röntgenstraling vrijkomt die bij dat chemische element hoort. Deze specifieke röntgenstraling wordt gemeten in een röntgendetector in het XRF apparaat. Het XRF apparaat zet de specifieke röntgenstraling om in een chemische element naam zoals b.v. ijzer, lood e.d. XRF wordt veel toegepast om de samenstelling van gesteente en metalen te onderzoeken. Chemische analyse van Larbois zand/silt: Bij Rivage (Sprimont) was de opdracht om de grens tussen Carboon en Devoon (de grens Famennien (D) – Tournaisien (C)) te vinden. Gelukkig had Hans de nodige informatie gegeven. Er was wat verwarring maar uiteindelijk is hij gevonden al blijft het echt heel lastig te zien. Na Rivage reden we naar Sprimont om loadcasts te bekijken. Een voor ons onbekend geologisch fenomeen maar met uitleg van Hans en Lei zijn de loadcasts te zien in de scheefgestelde wand. Duidelijk was te zien hoe het zand in de klei was gezakt. Kleischalie rond de zandstenen concretie laat het fenomeen loadcast goed zien. Het afzettingspatroon is een bolvormige, knobbelachtige sedimentaire structuur die ontstaat wanneer een zwaardere sedimentlaag (zoals zand) wegzakt in een onderliggende, minder dichte, met water verzadigde laag (zoals modder) kort na de afzetting. Het zijn vervormingsverschijnselen in zachte sedimenten die aan de onderkant van gelaagde vlakken worden gevonden en vaak wijzen op snelle sedimentatie. Geologen gebruiken ze als richtingaanwijzers om de oorspronkelijke oriëntatie van sedimentaire gesteentelagen van boven naar beneden te bepalen, aangezien het bolvormige deel altijd naar beneden wijst, behalve als we te maken hebben met een overhellende plooi. We hebben de excursie afgesloten met een drankje in een bio-restaurant. Het was gezellig en heel interessant, veel gezien en gedaan. Tot de volgende keer.
De route en volgorde kan nog variëren; of we alles af krijgen is de vraag.
Het lastigste is de Geologische Muur. Zie verder bijgaand ARTIKEL V-formulier uit het Excursiereglement.
Vertrek Spaubeek: 8.45 uur gezamenlijk met Werkgroep IVN
Aankomst Rouge Thier: ca10.15 uur
Vertrek uit Sprimont: gezamenlijk te bepalen; waarschijnlijk laat in de middag
Afstand/vergoeding ongeveer: rekenvoorbeeld 320 km (2 x 160) à 23 ct/km = € 75,- (afgerond) / 4 inzittenden = ca € 18,75 p.p.
Na een autorit van circa 2uur door mistig Limburg, klaart de lucht op en rijden we in de stralende zon naar de eerste bezienswaardigheid een “verdwijngat”(karstverschijnsel) in Rouge Thier. Hier treffen we de andere deelnemers op een bijzonder pittoreske plek. We krijgen toestemming om te parkeren binnen de poorten van het privé terrein.
Al snel gaan we op zoek naar het karstverschijnsel. Dit kartverschijnsel is bijzonder en met de toelichting van Hans snel te herkennen. Het bijzondere is dat er een klein stroompje bijna horizontaal in het karstgat verdwijnt. We konden dan ook zelf het karstgat inlopen. De lengte van de karsttunnel is 440m en de diepte 65m. Wij bezochten ongeveer de eerste 10m. Het blijkt dat deze karsttunnel voor een groot deel onderwater kan komen staan dus voor speleologen niet altijd veilig. Hoe dan ook het instromende water met opgeloste CO2 heeft zijn werk gedaan in het kalkrijke gesteente en wij vonden het leerzaam. Hans liet ons ook de geweldige digitale geologische kaart van de Ardennen zien waar in een handomdraai alle karstverschijnselen te zien waren. En dat zijn er heel veel. (link naar de digitale kaart: https://geologie.wallonie.be/home/acquisition-de-donnees/applications-en-ligne/carte-geologique.html )
Het volgende excursiepunt was Aywaille, een zandsteengroeve uit het Eifelien. Snel viel hier op dat er veel platen in lagen en laagjes in gesteente te zien waren. De rode kleur deed denken aan een landafzetting. Toen we later ook positieve en negatieve regendruppels vonden was snel duidelijk at het geen mariene afzetting was. Niet viel uit te sluiten dat we te maken hadden met een kustafzetting die regelmatig laagjes slib afzette waardoor de regendruppels ook zo mooi bewaard waren gebleven. We hebben allemaal een stukje zandsteen met regeninslag mee kunnen nemen. Eigenlijk heel bijzonder; een regenbui afdruk van 400 miljoen jaar geleden! Heel bijzonder om dat in je handen te kunnen houden. In het zonlicht waren veel glimmende oppervlakjes te zien in het gesteente. Waarschijnlijk muscoviet dat kan ontstaan door metamorfose. Niet ondenkbaar gezien die platige opbouw van het gesteente.
Afschuivingsstructuur. Een teken van verschuiving van afgezette lagen binnen de formatie mogelijk t.g.v. de Hercynische gesteenteplooiing.
Bij Comblain-au-Pont was het volgende excursiepunt: De Geologische muur. Een supergroot kunstwerk met de geologische lagen goed zichtbaar. Vaak was de geologische periode in het desbetreffende gesteente gegraveerd. Eigenlijk besef je hier pas goed hoe imposant en veelzijdig de Ardennen zijn. Een groot deel van de geologische geschieden vanaf het Cambrium letterlijk aan je voeten. De aanvang van de Hercynische gebergtevorming is symbolisch als golvend geplaatste stenen aangeven. Edgar gaf ons een rondleiding langs alle lagen. Tussendoor hebben we met zijn allen onze lunch genuttigd en van het mooie uitzicht op de Ourthe en de zon genoten. Toevallig was er een Belgische geologisch geïnteresseerde persoon aanwezig die informatie verstrekte over de muur. Tijdens de ontmoeting is veel nuttige informatie uitgewisseld.
Kwarts: 93,4%, Aluminium (3) oxide: 5,5%, Titaan: 0,5%, Kalium oxide 0,3% en nog vele kleine hoeveelheden andere elementen. Bijna geen calcium dus kan je spreken van volledig ontkalkt zand/silt. De 0,5% Titaan lijkt veel maar een gemiddelde hoeveelheid die in bijna alle afzettingen voorkomt. Door het feit dat er 5,5% Al 3 oxide in het monster zit is niet uitgesloten dat die afkomst is van veldspaat een belangrijk deel in magmatisch gesteente.
Om het witte Larbois zand/silt toch wat meer thuis te brengen volgt hier een kleine verdieping. Boven-Oligoceen, Chattien/Boncelles-zanden, zijn overblijfselen van een voormalig kust- of zeemilieu dat bestond vóór de aanzienlijke opheffing van het Ardennenmassief. Oligocene zanden in de Ardennen komen gewoonlijk voor als geïsoleerde, fragmentarische afzettingen van mariene of continentale oorsprong, vaak gelegen op hoge plateaus tot wel 500 meter boven zeeniveau. De samenstelling van deze zanden waar Larbois ook toe behoort wordt gekenmerkt als schoon, wit kwartszand, vaak fijnkorrelig tot siltig wat overeenkomt met mijn microscoop resultaat. Het zand/silt is vaak bewaard gebleven als “uitlopers” of in karstgebieden (zinkgaten) binnen de oudere paleozoïsche (b.v. Devoon, Carboon) kalksteen- of schaliegesteente. Deze Chattien/Boncelles-zanden vertegenwoordigen de laatste Oligocene afzetting van de Noordzee die dit deel van België bedekte voordat tektonische krachten (gerelateerd aan de opening van de Beneden-Rijnslenk door Alpine gebergtevorming) ervoor zorgden dat de regio meer dan 400-500 meter omhoog werd gedrukt. Vergeet overigens niet dat de Ardennen de laatste 800.000 jaar in sommige gebieden wel 500m zijn opgedrukt door de hotspot onder de Eifel die dus ook invloed heeft op de opdrukking van de Ardennen. Door de intense erosie van de Ardennen worden deze witte zanden vaak alleen nog gevonden op plaatsen waar ze beschermd werden in hooggelegen depressies, karstverschijnselen of onder de jongste Miocene grindlagen. Het is dus bijzonder dat het poederige Larbois zand nog aan te treffen is zo lang na het Boven Oligoceen.
Zeker zo interessant was de Carbonische “vuursteen” die we terugvonden in formatie van Martinrive. Lei merkte op dat ook dit gesteente in het Maasgrind is terug te vinden. Deze vuursteen wordt ook wel Ftaniet genoemd. Ftaniet is een fijnkorrelig, homogeen, matzwart tot donkergrijs verkiezeld sedimentair gesteente. De Carbonische Ftaniet die we zagen zit gebroken in het sediment en daarom niet gebruikt door de prehistorische mens. We kennen nog een vindplaats van niet gebroken Ftaniet bij Ottigny die in de prehistorie wel werd gebruikt om werktuigen te maken. Als werktuig is dit gesteente o.a. in de Midden Steentijd gebruik en terug te vinden tot in Noord Brabant.
Tot slot nog een bezoek aan de Carriere La Prealle. Dit is een groeve die in feite enorme scheefgestelde kalksteenlagen ontgint. Het rechte deel van een anti- of synclinale naar onze mening. Hier is zonder twijfel de machtige Hercynische gebergtevorming van het Onder carboon (Dinantien) goed te zien. In het Arduin gesteente zijn o.a. doorsneden van zeeleliestelen te zien. De groeve is niet toegankelijk.
Organisatoren en mede excursieleden bedankt!
Geologische excursie rondom Comblain-au-Pont
