Masripithecus moghraensis is een ongeveer 17–18 miljoen jaar oude mensaap uit het Vroeg-Mioceen.

Door Piet Knijnenburg
November 2026
De ontdekking van Masripithecus
In het voorjaar van 2026 kwam uit de woestijn van Noord-Egypte een fossiel tevoorschijn dat een opvallend gat in onze kennis van de vroege evolutie van de mensapen opvult. Het gaat om Masripithecus moghraensis, een ongeveer 17–18 miljoen jaar oude mensaap uit het Vroeg-Mioceen. De fossielen werden gevonden bij Wadi Moghra, in het noordelijke deel van Egypte, en in maart 2026 beschreven in het tijdschrift Science. Het is de eerste overtuigende fossiele mensaap die uit het Vroeg-Mioceen van Noord-Afrika bekend is.
De vondst is bovendien een mooi voorbeeld van hoe weinig we eigenlijk weten over het Mioceen van Noord-Afrika. Het onderzoek naar de vroege evolutie van mensapen was lange tijd sterk geconcentreerd op Oost-Afrika. Daar zijn belangrijke vindplaatsen in Kenia, Oeganda en Tanzania bekend, terwijl in ongeveer even oude afzettingen van Noord-Afrika tot nu toe vooral resten van andere apen waren gevonden. Daardoor ontstond bijna vanzelf het beeld dat de vroege geschiedenis van de mensapen zich voornamelijk in Oost-Afrika had afgespeeld. Masripithecus laat zien dat dit beeld waarschijnlijk te eenvoudig is.
De ontdekking begon met fragmenten van een onderkaak en enkele tanden. Dat lijkt op het eerste gezicht niet veel materiaal, maar tanden en kaakvormen bevatten bij primaten een schat aan evolutionaire informatie. De kiezen van Masripithecus zijn relatief laag gekroond en sterk geplooid, met afgeronde knobbels en een ingewikkeld kauwoppervlak. De combinatie van een stevige onderkaak en deze tanden wijst op een dier dat waarschijnlijk vooral vruchten at, maar ook voedsel kon verwerken dat mechanisch wat lastiger was, zoals harde vruchten, zaden of noten.
De naam is toepasselijk gekozen: Masripithecus is afgeleid van Masr, het Arabische woord voor Egypte, en het Griekse pithekos, „aap”. De soortnaam moghraensis verwijst naar Wadi Moghra, de plaats waar de fossielen werden gevonden. Het dier leefde dus in een heel andere wereld dan het huidige Egyptische landschap. In het Vroeg-Mioceen was Noord-Afrika veel natter en waren er in dit gebied geschikte leefmilieus voor mensapen.
Maar de werkelijke betekenis van Masripithecus zit niet alleen in het feit dat er nu een Noord-Afrikaanse mensaap bekend is. Het bijzondere is zijn positie in de evolutionaire stamboom. De onderzoekers vergeleken de fossiele kaak en tanden met een groot aantal uitgestorven en nog levende mensapen en combineerden die morfologische gegevens met moleculaire gegevens van levende soorten en de geologische ouderdom van de fossielen. Uit deze analyse kwam Masripithecus naar voren als nauwer verwant aan de zogenoemde crown Hominoidea dan de ongeveer even oude mensapen die tot nu toe uit Oost-Afrika bekend waren.
Met crown Hominoidea wordt de groep bedoeld die alle levende mensapen omvat — gibbons, orang-oetans, gorilla’s, chimpansees, bonobo’s en mensen — plus hun gemeenschappelijke voorouder en de uitgestorven nakomelingen daarvan. Masripithecus staat dus niet simpelweg ergens als een zijtak tussen allerlei vroege apen. Zijn positie suggereert dat hij dicht bij het evolutionaire traject staat dat uiteindelijk naar de moderne mensapen heeft geleid.
En daarmee verandert ook het geografische verhaal. Als Masripithecus inderdaad zo dicht bij de basis van de moderne mensapen staat, dan hoeft de oorsprong van die groep niet gezocht te worden in Oost-Afrika. De onderzoekers stellen dat noordoostelijk Afrika en het aangrenzende deel van Afro-Arabië mogelijk een veel belangrijkere rol hebben gespeeld. Van daaruit zouden vroege mensapen zich vervolgens naar andere delen van Afrika en uiteindelijk naar Eurazië hebben kunnen verspreiden.
Dat is vooral interessant omdat de timing goed aansluit bij een belangrijke periode in de geschiedenis van de mensapen. Rond het Vroeg- en Midden-Mioceen veranderden de geografische verbindingen tussen Afrika, Arabië en Eurazië. Het Midden-Oosten vormde daarbij een natuurlijke biogeografische brug tussen de Afrikaanse en Euraziatische fauna. Masripithecus komt precies uit zo’n geografisch kruispunt. De vondst maakt het daardoor mogelijk om opnieuw te kijken naar de vraag hoe en waar de eerste mensapen zich over het noordelijke deel van de Oude Wereld verspreidden.
© Mauricio Anton
Daarbij is voorzichtigheid belangrijk. Masripithecus is bekend van slechts een beperkt aantal kaak- en tandresten. We beschikken bijvoorbeeld niet over een complete schedel of skelet. Bovendien zijn de evolutionaire relaties van veel Mioceen-mensapen buitengewoon moeilijk te bepalen. Afhankelijk van de gebruikte analysemethode kan de precieze positie van Masripithecus binnen de stamboom verschuiven. De onderzoekers zien daarom vooral de algemene betekenis van de vondst als belangrijk: hij vult een geografisch en evolutionair gat, terwijl de exacte plaats op de stamboom nog onderwerp van discussie zal blijven.
Juist daarom is Masripithecus misschien wel belangrijker als aanwijzing voor waar we verder moeten zoeken dan als een definitief antwoord op de oorsprong van de mensapen. De ontdekking laat zien dat het ontbreken van fossielen uit een bepaalde regio niet noodzakelijk betekent dat de dieren daar niet leefden. Het kan simpelweg betekenen dat er nog niet intensief genoeg gezocht is — of dat het fossielenbestand door erosie, sedimentatie en latere geologische processen grote hiaten vertoont.
De ontdekking van Masripithecus verschuift daarmee de blik van de klassieke Oost-Afrikaanse vindplaatsen naar een veel groter gebied: van Noord-Afrika via het Midden-Oosten naar Eurazië. Eén kaakfragment is natuurlijk geen complete oplossing van het evolutionaire vraagstuk. Maar het kan wel een ontbrekend stukje zijn dat ons dwingt de hele puzzel opnieuw te leggen. En misschien is dat uiteindelijk de grootste betekenis van Masripithecus: niet dat hij het laatste woord spreekt over de oorsprong van de mensapen, maar dat hij ons duidelijk maakt dat de kaart waarop we naar hun oorsprong zoeken nog lang niet compleet is.
