Skip to content
Olivijn

De naam olivijn verwijst eigenlijk naar een mineralengroep en niet naar één mineraal met één vaste samenstelling.

door Piet Knijnenburg

November 2026.

Olivijn – een mineraal uit de diepe aarde
Olivijn is een van de belangrijkste mineralen van de aardmantel. Het is meestal olijfgroen, relatief hard en heeft een eenvoudige kristalstructuur. Maar achter dat ogenschijnlijk eenvoudige mineraal schuilt een verhaal dat begint diep onder het aardoppervlak en eindigt bij vulkanisme, verwering en zelfs de vorming van planeten.
De naam olivijn verwijst eigenlijk naar een mineralengroep en niet naar één mineraal met één vaste samenstelling. De belangrijkste leden zijn forsteriet en fayaliet. Ze hebben dezelfde basisstructuur, maar verschillen in de verhouding tussen magnesium en ijzer.
Forsteriet is het magnesiumrijke eindlid: Mg₂SiO₄.
Fayaliet is het ijzerrijke eindlid: Fe₂SiO₄.
Tussen deze twee eindleden bestaat een vrijwel continue reeks waarin magnesium en ijzer elkaar kunnen vervangen. De chemische formule wordt daarom vaak als (Fe,Mg)₂SiO₄. Weergegeven. Het olivijn dat we in de natuur vinden, ligt daardoor meestal ergens tussen forsteriet en fayaliet in. En juist die verhouding vertelt ons veel over de omstandigheden waaronder het mineraal is gevormd.

 

Forsteriet – het mineraal van de diepe aarde
Aan de magnesiumrijke kant van de reeks staat forsteriet. Forsteriet is kenmerkend voor zeer magnesiumrijke, ultramafische gesteenten. Zulke gesteenten vinden we vooral in de aardmantel. Daar is de omgeving arm aan silica en relatief rijk aan magnesium, waardoor magnesiumrijke olivijn stabiel is.
In mantelgesteenten zoals peridotiet bestaat een groot deel van het gesteente uit olivijn dat relatief dicht bij de forsterietzijde van de reeks ligt. Wanneer we dus een magnesiumrijk olivijn uit een mantelperidotiet onderzoeken, kijken we naar een mineraal dat onder hoge druk en hoge temperatuur diep in de aarde stabiel was. Forsteriet is daarmee een van de mineralen die ons het duidelijkst naar de oorsprong in de aardmantel leiden.
Fayaliet – de ijzerrijke tegenpool
Aan het andere uiteinde staat fayaliet. Fayaliet heeft dezelfde kristalstructuur als forsteriet, maar magnesium is hier vervangen door ijzer. Geologisch is fayaliet interessant omdat het veel minder typisch is voor de normale aardmantel. De mantel is relatief magnesiumrijk, waardoor zuiver fayaliet daar niet de normale olivijnsamenstelling is.
Fayaliet komt juist voor in meer ijzerrijke en vaak relatief silica-rijke magmatische systemen. Het kan bijvoorbeeld voorkomen in bepaalde granitische en alkalische gesteenten en in sommige ijzerrijke stollingsgesteenten. Daarmee vertellen forsteriet en fayaliet samen een belangrijk verhaal. Forsteriet wijst sterk in de richting van een magnesiumrijke, diepe omgeving; fayaliet wijst eerder naar een meer ijzerrijke, geochemisch geëvolueerde omgeving. De olivijnreeks vormt zo een chemische brug tussen verschillende geologische milieus.

 

De mantel gaat smelten
Het verhaal begint voor het grootste deel bij de mantel. De bovenmantel bestaat voornamelijk uit peridotiet, waarin olivijn een belangrijk bestanddeel is. Wanneer heet mantelgesteente omhoog beweegt en de druk afneemt, kan een deel ervan beginnen te smelten. Dit noemen we decompressiesmelting. Er ontstaat een basaltische magma die vanuit de mantel naar boven kan bewegen.
Tijdens het smelten wordt de samenstelling van de vaste mantel en van de gevormde smelt bepaald door de mineralen die aanwezig zijn. Olivijn speelt daarbij een belangrijke rol. Wanneer het magma vervolgens afkoelt, behoort olivijn bij veel basaltische magma’s tot de eerste mineralen die kristalliseren. De eerste kristallen zijn vaak relatief magnesiumrijk en liggen dus dichter bij de forsterietzijde van de olivijnreeks.

Van magnesiumrijk naar ijzerrijk
Naarmate olivijn uit het magma kristalliseert, wordt magnesium en ijzer uit de vloeibare smelt verwijderd. Wanneer de olivijnkristallen vervolgens uit de smelt verdwijnen, bijvoorbeeld doordat ze naar de bodem van een magmakamer zakken, verandert de samenstelling van het resterende magma. Dit is fractionele kristallisatie.
De overgebleven magma wordt geleidelijk anders: elementen die vroeg in mineralen worden opgenomen verdwijnen uit de vloeistof, terwijl andere elementen zich juist ophopen. Olivijn kan daardoor in verschillende stadia van de magmatische evolutie verschillende samenstellingen krijgen.
De verhouding tussen forsteriet en fayaliet is dus geen toevallige eigenschap. Ze weerspiegelt de chemische toestand van het systeem waarin het olivijn kristalliseerde. Bij een relatief magnesiumrijke, reducerende omgeving zal olivijn doorgaans magnesiumrijker zijn. Bij meer geoxideerde en ijzerrijke omstandigheden kan de samenstelling veel sterker richting fayaliet verschuiven.
Dat maakt olivijn bijzonder interessant voor petrologisch onderzoek. Een olivijnkristal is niet noodzakelijk overal hetzelfde. Sommige kristallen vertonen zones waarin de samenstelling geleidelijk verandert. De kern kan bijvoorbeeld een andere verhouding tussen forsteriet en fayaliet hebben dan de buitenzijde. De kristalgroei heeft dan als het ware een tijdlijn in het mineraal vastgelegd. De kern vertelt iets over de omstandigheden waarin het kristal begon te groeien. De rand vertelt iets over de omstandigheden vlak voordat het magma verder afkoelde of uitbarstte. Een microscopisch klein kristal kan zo de geschiedenis van een magmasysteem bewaren.

Olivijn komt uit de diepte omhoog
Soms komt olivijn rechtstreeks uit de mantel aan het oppervlak. Een snel opstijgende magma kan stukken mantelgesteente meenemen. Deze mantelxenolieten bestaan vaak uit peridotiet met veel olivijn. Daarmee krijgen geologen een zeldzame kans om de samenstelling van de aardmantel direct te onderzoeken.
De olivijn in zulke peridotieten ligt doorgaans dicht bij de forsterietzijde van de reeks. Het contrast met fayaliet is hier belangrijk: de chemische samenstelling van olivijn kan ons helpen onderscheiden tussen een mantelmineraal en olivijn dat in een geëvolueerd magma is gevormd.

Maar aan het oppervlak verandert het verhaal
Olivijn is stabiel bij de hoge temperaturen en drukken van de diepe aarde, maar aan het oppervlak is de situatie anders. Water en zuurstof kunnen met het mineraal reageren. Vooral magnesiumrijke olivijn kan daarbij worden omgezet in onder andere serpentijnmineralen. Dit proces heet serpentinisatie.
Een mineraal dat diep in de aarde ontstond, begint daardoor aan het oppervlak langzaam uiteen te vallen en nieuwe mineralen te vormen. Hier verandert het verhaal van magmatische en mantelprocessen in een verhaal van water, chemische verwering en gesteentecycli.
Olivijnrijke mineralen komen ook voor in meteorieten en andere objecten van het zonnestelsel. Forsterietrijke olivijn is bijvoorbeeld een belangrijk bestanddeel van sommige primitieve materialen uit het vroege zonnestelsel. Magnesium en silicium waren belangrijke elementen in het materiaal waaruit de eerste vaste lichamen van het zonnestelsel ontstonden. Mineralen uit de olivijngroep konden daardoor al vroeg kristalliseren.

Een eenvoudige reeks met een groot verhaal
Zoals gezegd is olivijn de benaming voor een mengreeks, die van forsteriet, het magnesiumrijke eindlid dat ons rechtstreeks naar de ultramafische aardmantel voert, naar fayaliet loopt, het ijzerrijke eindlid dat vooral voorkomt in meer ijzerrijke geochemische milieus.
Door te kijken waar een olivijn in die reeks valt, kunnen geologen iets zeggen over zijn herkomst en over de omstandigheden waaronder het kristalliseerde. Daarmee is olivijn meer dan een groen mineraal. Het is een chemische recorder van de aarde. Het kan vertellen over mantelgesteente, gedeeltelijke smelting, magma-evolutie, kristallisatie en verwering. En zijn magnesium-ijzerverhouding geeft daarbij een belangrijke aanwijzing over de geologische omgeving. Forsteriet vertelt het verhaal van magnesium en de diepe aarde. Fayaliet vertelt het verhaal van ijzer en meer geëvolueerde systemen.

Peridoot
Peridoot is de edelsteenvariant van olivijn, en daarmee een bijzonder juweel. Waar veel edelstenen vooral worden gewaardeerd om hun schoonheid, heeft peridoot ook een fascinerend geologisch verhaal. De groene kleur is geen toevallige versiering: zij hangt rechtstreeks samen met de chemische samenstelling van het olivijn waaruit de steen bestaat.
Olivijn vormt een vaste-oplossingsreeks tussen het magnesiumrijke forsteriet en het ijzerrijke fayaliet. Het olivijn in de aardmantel is over het algemeen sterk magnesiumrijk en ligt daardoor dicht bij de forsterietzijde van deze reeks. Ook peridoot is meestal magnesiumrijk olivijn. Het ijzer in het kristalrooster zorgt daarbij voor de karakteristieke geelgroene tot olijfgroene kleur.
Het bijzondere van peridoot is natuurlijk de geologische afkomst. Olivijn is een van de belangrijkste mineralen van de bovenmantel, waar het voorkomt in ultramafische gesteenten zoals peridotiet. Sommige peridoten zijn dan ook afkomstig uit gesteenten die diep in de aarde zijn gevormd. Door vulkanische processen kunnen zulke kristallen naar het oppervlak worden gebracht. Daarmee is peridoot letterlijk een stukje van de diepe aarde dat we als edelsteen kunnen dragen.
Peridoot ontstaat echter niet uitsluitend diep in de mantel. Edelsteenkwaliteit kan ook ontstaan in bepaalde magmatische gesteenten, waar olivijnkristallen tijdens het afkoelen van een magma groeien. Sommige spectaculaire peridoten zijn bovendien afkomstig uit vulkanische afzettingen waarin olivijnkristallen relatief snel naar het oppervlak zijn gebracht.

De groene kleur is daarbij een belangrijk herkenningspunt. Zuiver magnesiumrijk forsteriet zou vrijwel kleurloos kunnen zijn, terwijl toenemende hoeveelheden ijzer het olivijn steeds groener kleuren. De kleur van peridoot is dus een rechtstreeks gevolg van de chemie van het kristal.
Er bestaat daardoor een mooie verbinding tussen mineralogie en geologie. Hetzelfde mineraal dat diep in de aardmantel een essentieel bestanddeel van peridotiet vormt, kan onder de juiste omstandigheden uitgroeien tot een transparant kristal dat geschikt is als edelsteen.

Op zoek naar olivijn in de Eifel
Wie in de Eifel naar olivijn gaat zoeken, hoeft geen tientallen kilometers diep de aarde in. De Eifel heeft namelijk een geologische snelweg naar de diepte: vulkanisme. Het gebied werd vooral in het Kwartair regelmatig door vulkanische activiteit beïnvloed. Magma dat vanuit grote diepte omhoogkwam, bracht daarbij mineralen uit de mantel en uit de dieper gelegen delen van de aardkorst mee naar het oppervlak.
Een van de plekken waar je naar olivijn kunt zoeken zijn de vulkanische afzettingen rond de Maare en de vulkanische kegels. Bij een uitbarsting werden lava, bommen, lapilli en fijn vulkanisch materiaal de lucht in geslingerd. Dit worden ook wel vulkanische bommen genoemd. Zij zijn doorgaans min of meer rond van vorm, en bruin van kleur. Maar wanneer je ze doormidden slaat, kunnen ze soms volledig uit een suikerachtige massa van olivijnkristallen bestaan. Die kleine kristallen zijn gevormd bij hoge temperatuur, in een magma dat zijn oorsprong diep onder de Eifel heeft. Sommige olivijnen kunnen zelfs afkomstig zijn uit het mantelgesteente waaruit het magma is ontstaan.
En juist daarom is het zo leuk voor een geoloog: tussen de losse stenen en vulkanische brokstukken van de Eifel kun je soms een mineraal vinden dat je rechtstreeks terugbrengt naar processen die tientallen kilometers onder je voeten hebben plaatsgevonden.

Back To Top