Wat is niet best met asbest?

door Werner von Scheibler
december 2024
Asbest is een metamorf gesteente ontstaan uit(ultra)mafische gesteenten als peridotiet of basalt. Dat zijn mantelgesteenten, die ook in de oceanische platen voorkomen. De vezel- of naaldvormige structuur ontstaat vooral na metamorfose in intrusieve lagen. Bij de metamorfose worden bijvoorbeeld olivijn (Mg,Fe)2SiO4 enpyroxeen (Mg, Fe)2Si2O6 omgezet in het groene serpentiniet (Mg,Fe)6Si4O10(OH)8 of in de vezelvormige chrysotiel (Mg)3Si2O5(OH)4. Dat is witte asbest als op de bovenste foto. Bij de metamorfose wordt ook veel naaldvormige amfibool asbest gevormd, zoals bijvoorbeeld crocidoliet (blauwe asbest als op de onderste foto).
De algemene formule voor amfibolen is (Mg,Fe)7Si8O22(OH)2. Omdat de positieve ionen Mg en Fe in verschillende verhoudingen voorkomen en ook vervangen kunnen worden door o.a. Na, Ca en Al ontstaan verschillende naaldvormige asbesten als amosiet (bruin), anthophyliet (geel), tremoliet(grijs) en actinoliet(groen) in verschillende kleuren.
Asbest is onbrandbaar en chemisch is asbest onschadelijk. De schadelijke aspecten worden geheel veroorzaakt door de brosse vezel en naaldvormige structuur. Die kunnen gemakkelijk afbreken tot stukjes kleiner dan 20 µm. Die stukjes komen bij inademing in de longblaasjes terecht en die reageren met vocht en weefselreacties om die stukjes uit de longblaasjes te verwijderen. Dat lukt meestal langzaam of helemaal niet, waardoor de longblaasjes verstoppen en de patiënt in ademnood komt (asbestose). Uiteindelijk kan dit tot longkanker leiden. In Nederland waren in de jaren tachtig 1.000 doden per jaar door asbest veroorzaakt.
De eerste asbestmijnenzijn in 1875 in Asbestos in de Oeral in Rusland gegraven en kort daarna ook in Canada. Mijnwerkers en ook paarden en ezels werden op grote schaal slachtoffer van de vele stof die bij de hak- en graafwerkzaamheden vrijkomen. In Canada werd het mijnen van asbest pas in 2012 verboden en tot vandaag zijn nog asbestmijn actief in Rusland, Kazachstan, China, Brazilië en Zimbabwe. In 2021 werd nog 1,2 miljoen ton asbest gemijnd.
Asbest is na 1945 tot ca 1990 toegepast in gebouwen, woningen, machines, installaties en als isolatie om kabels. Het is slijtvast, isolerend, brandwerend en goedkoop. Bekende voorbeelden zijn asbest golfplaten op daken van schuren en stallen. Onder de dakpandaken van woningen zijn eterniet platen toegepast. Deze platen bestaan uit asbestcement met ca 10-15% chrysotielasbest. Na sloop van die daken zijn de restanten vaak in de half verharding van wegen en agrarische percelen verwerkt. Dat is plaatselijk nog steeds aanwezig.
In de vorige eeuw waren de meeste remvoeringen van voertuigen voorzien van asbest. Langs wegen werden vaak meer dan 1.000 vezels per m3 gemeten en in de berm teruggevonden!
Wetgeving om mensen en milieu tegen asbest te beschermen is pas in de jaren negentig in werking getreden. In het Arbeidsomstandigheden besluit van 1997 en later zijn eisen gesteld aan hoeveel asbest in de lucht en vaste stoffen zijn toegestaan. Dat zijn 10 vezels/m3in de lucht gemiddeld over 8 uur. In het asbestverwijderingsbesluit uit 2005 staat wat de maximale concentraties asbest in puin, grond, bodem, water e.d. mogen zijn. Dat is 100 mg/kgds asbest, waarbij de berekening is dat deconcentratie asbest gelijk is aan de concentratie serpentijnasbest + 10x deconcentratie amfiboolasbest. Dat laatste is omdat de naaldvormige amfiboolasbest gevaarlijker is dan de vezelvormige serpentijnasbest.
Omdat veel asbest in half verhardingen terecht zijn gekomen is in 2008 het Besluit asbestwegen milieubeheer (Basmb)van kracht geworden. Daarin staat dat als in de puinverhardingen meer dan 100mgds gewogen asbest zit deze verharding moet worden verwijderd of voorzien vaneen “duurzame” afdeklaag als asfalt of beton. Met name in de Achterhoek waar vroeger asbestfabrieken stonden zijn veel asbestwegen, die gesaneerd zijn of nog gesaneerd moeten worden. Er is dus nog veel te doen, want asbest is niet best.
