Skip to content
Mallorca.

Ondanks hun beperkte oppervlakte beschikken de Balearen over een uitzonderlijk fossielenarchief. De meest bestudeerde en bekendste fossielen stammen uit het Pleistoceen en Holoceen.

Door Piet Knijnenburg

Juli 2026

Mensen gaan naar Mallorca vanwege de ongeëvenaarde combinatie van zon, spectaculaire natuur, cultuur en de korte vliegtijd. Het Spaanse eiland is veelzijdig en biedt voor ieder wat wils. Met meer dan 500 kilometer aan kustlijn vind je er zowel lange zandstranden als idyllische, verscholen baaien (calas) met kristalhelder water. Het eiland biedt naast de kust ook de ruige bergketen Serra de Tramuntana, ideaal voor fietsers en wandelaars, en authentieke dorpjes in het binnenland. De hoofdstad Palma de Mallorca combineert een rijke geschiedenis met een modern stadsleven. Vanaf vliegvelden in de regio ben je in slechts ongeveer twee uur vliegen op de plaats van bestemming. Maar vrijwel niemand gaat naar Mallorca om fossielen te zoeken.

Ondanks hun beperkte oppervlakte beschikken de Balearen over een uitzonderlijk fossielenarchief. De meest bestudeerde en bekendste fossielen stammen uit het Pleistoceen en Holoceen.

Het fossielenbestand uit andere perioden is veel minder bekend. Toch zijn er opmerkelijke vondsten gedaan, zoals ’s werelds oudste mug, bijna duizend soorten ammonieten, voorouders van paarden en nijlpaarden, reusachtige haaien en fossiele koraalriffen. Daar is nu iets opmerkelijks aan toegevoegd.

Een internationaal onderzoeksteam van het Institut Català de Paleontologia en het Museu Balear de Ciències Naturals heeft een fossiel dier beschreven dat tussen de 270 en 280 miljoen jaar geleden leefde op het huidige Mallorca. De ontdekking is uitzonderlijk, niet alleen vanwege het grote aantal gevonden fossiele resten, maar ook omdat het om de oudst bekende gorgonopsiër ter wereld gaat: een afstammingslijn van sabeltandachtige roofdieren die uiteindelijk zou leiden tot de zoogdieren. Het onderzoek is gepubliceerd in het tijdschrift Nature Communications.

Gorgonopsiërs zijn een uitgestorven groep synapsiden die leefden tijdens het Perm, tussen 270 en 250 miljoen jaar geleden. Ze behoren tot de evolutionaire lijn waaruit ongeveer 50 miljoen jaar later de eerste zoogdieren zouden ontstaan.

Het waren warmbloedige dieren zoals moderne zoogdieren, maar in tegenstelling tot zoogdieren legden ze eieren. Ze waren vleeseters en de eerste dieren die de karakteristieke sabeltanden ontwikkelden. Vaak waren ze de toppredatoren in de ecosystemen waarin ze leefden. Hun uiterlijk zou vergelijkbaar zijn met dat van een hond, maar zonder oren of vacht.

De resten die op Mallorca zijn gevonden, behoren tot een klein tot middelgroot dier van ongeveer één meter lang. Ze zijn afkomstig van een vindplaats in de gemeente Banyalbufar (Serra de Tramuntana, Mallorca). De opgravingen werden uitgevoerd tijdens drie verschillende campagnes, waarbij een grote hoeveelheid materiaal werd verzameld. Het grote aantal botresten is verrassend. Veel lichaamsdelen zijn gevonden, van fragmenten van schedels, wervels en ribben tot een zeer goed bewaard dijbeen.

De vindplaats van de fossielen blijkt een overstromingsvlakte te zijn geweest met tijdelijke poelen waar gorgonopsiërs en andere dieren kwamen drinken. Tijdens het Perm, ongeveer 270 miljoen jaar geleden, was Mallorca geen eiland maar onderdeel van het supercontinent Pangea. Het lag op een evenaarbreedte, waar zich tegenwoordig landen als Congo of Guinee bevinden. Het klimaat was moessonachtig, met afwisselend natte en zeer droge seizoenen.

Ook de ouderdom heeft de onderzoekers verrast. Het is zeer waarschijnlijk de oudste gorgonopsiër ter wereld. Het exemplaar dat op Mallorca is gevonden is minstens 270 miljoen jaar oud, en de andere bekende vondsten van deze groep wereldwijd zijn op zijn minst iets jonger. De eerder bekende resten van gorgonopsiërs waren afkomstig van Rusland en Zuid-Afrika.

Onder de opgegraven fossielen valt een bijna volledig been op, waarmee onderzoekers konden bestuderen hoe het dier zich voortbewoog. In tegenstelling tot reptielen, die een meer primitieve manier van voortbeweging hebben met wijd uitstaande poten, hadden gorgonopsiërs hun poten meer verticaal onder het lichaam geplaatst. Daardoor bewogen ze zich op een manier die tussen reptielen en zoogdieren in ligt. Dit systeem is efficiënter voor lopen en vooral voor rennen.

Dit was een carnivoor, zoals alle anderer gorgonopsiërs wereldwijd. De gevonden sabeltanden bevestigen het dieet. Sabeltanden zijn een typisch kenmerk van grote roofdieren in ecosystemen, en het exemplaar uit Mallorca was waarschijnlijk zo’n toppredator in zijn leefomgeving.

Referentie:
Matamales-Andreu, R., et al. Early–middle Permian Mediterranean gorgonopsian suggests an equatorial origin of therapsids.

Back To Top