Ergens in Zuid Oost Marokko

Door Piet Knijnenburg
Januari 2026
In 2003 verscheen een artikel met de naam “Eldonia berbera n. sp., a new species of the enigmatic genus Eldonia Walcott, 1911 from the Rawtheyan (Upper Ordovician) of Anti-Atlas (Erfoud, Tafilalt, Morocco)” in een wetenschappelijk tijdschrift “Atti della Societa Italiana di Scienze Naturali”. Ja, een heel lange naam voor een vrij kort artikel van 22 bladzijden. Hierin werd een nieuwe soort beschreven uit een nieuwe vindplaats in het zuid-oosten van Marokko. Het bijzondere aan deze nieuwe soort was dat het een kwal betreft, een diersoort zonder harde delen, die normaal gesproken nooit fossiel wordt aangetroffen. Nog meer bijzonder was, dat in sommige gevallen zelfs iets van de interne struktuur van de kwal bewaard gebleven was. Tot dan toe werd gedacht dat het genus Eldonia aan het eind van het Cambrium was uitgestorven; deze nieuwe soort binnen het genus Eldonia bewees dat zij aan het eind van het Ordovicium (rond 450 miljoen jaar geleden) nog leefden.
Het artikel leidde ertoe dat de lokale fossielenzoekers het gebied gingen doorzoeken. In de daarop volgende jaren werden exemplaren van Eldonia berbera sporadisch aangeboden via het internet en
op internationale fossielenbeurzen. Soms werden daarbij ook stukken aangeboden met Ascocystites barrandei van dezelfde lokatie. Ascocystites was al bekend uit sedimenten van Cambrium tot Siluur ouderdom, en hun positie in de taxonomie is niet helemaal duidelijk. Het staat vast dat zij tot de stekelhuidigen behoren, en door sommigen worden zij beschouwd als voorlopers van cystoïden, blastoïden en crinoïden (zeelelies). Anderen beschouwen ze als een doodlopende zijtak, verwant aan cystoïden, blastoïden en crinoïden.
Ascocystites barrandei
Uiteraard wilde ik dat wel eens met eigen ogen aanschouwen. Een groot probleem daarbij was, dat de wetenschappelijke artikelen niet de exacte locatie van de vindplaats gaven, maar alleen de plaatsnamen “Bou Nemrou” en “El Caid Errami”. Ook de aanbieders op beurzen en internet gaven geen exacte locatie op. Na maandenlang speurwerk wist ik de locatie tot op een kilometer te preciseren. Gelukkig viel dat samen met een update van de satelliet foto’s waarmee Google Earth gevoed wordt. Na lang speuren kon ik op de top van een berg, in de buurt van het gehucht “Bou Nemrou”, de sporen van graafactiviteiten van fossielenzoekers ontdekken.
Die bergtop lag 16 kilometer van de weg Alnif-Erfoud af, en geen enkele kaart toonde een manier om bij de plaats te komen. Wel kon ik op de satelliet foto’s van Google Earth een soort pad zien, dat in de juiste richting ging. Door middel van het plaatsen van waypoints op Google Earth, die ik later heb geëxporteerd naar een GPS, kon ik een route bepalen tot 2½ kilometer van de bergtop. Zelfs op de satelliet foto’s was duidelijk dat je daar met een auto niet verder kon. Vanaf dat punt zouden we ter plaatse moeten ontdekken of we van daaruit de resterende 2½ kilometer te voet konden overbruggen.
In 2019 was het zover. Samen met Marco van Engelen ging ik proberen die plek te bereiken. De eerste paar kilometer van de route die ik met Google Earth had uitgestippeld waren makkelijk te volgen via de GPS, de bandensporen van andere auto’s waren duidelijk zichtbaar. Maar naarmate die meer en maar afbogen in andere richting, werd onze route steeds minder duidelijk, en moesten we tussen rotsblokken, erosiegeulen en af en toe wat begroeiing laveren om min of meer de geplande route te kunnen volgen. Gelukkig waren we met een krachtige 4×4 onderweg, dus het terrein was niet echt een probleem. Uiteindelijk bereikten we bij het vallen van de duisternis een plek waar we zelfs met de 4×4 echt niet meer verder konden. En dat was vrijwel exact de plek die ik op Google Earth gevonden had.

Na een overnachting ter plekke gingen we in alle vroegte op pad. Aanvankelijk was het pad goed te belopen, we konden zelfs de bandensporen van een motorfietsje zien, totdat die ook ophielden, en het meer klauteren werd. Ondertussen werd het panoramisch uitzicht op de woestijn en bergen om ons heen met elke stap spectaculairder. Na ongeveer een uur bereikten we een plek, een tiental meters onder de top, waar duidelijk vóór ons gegraven was. Wij namen ons gereedschap er bij, en al snel vonden we enkele platen zandsteen met Ascocystites barrandei daarin.
Na een uurtje doorgebracht te hebben bij deze zeelelie-achtigen, werd het tijd om de resterende meters naar de top te klauteren. Daar troffen we een kraterlandschap aan van gaten tot enkele meters diep, gegraven door de lokale fossielenzoekers. Geen wonder dat dit vanuit de ruimte zichtbaar was, en op Google Earth te zien! De Eldonia berbera is geheel rond, met een doorsnee van ongeveer 20 centimeter, en al snel vonden we her en der brokstukken van de fossiele kwal. Uiteindelijk, na een uurtje of twee zoeken, konden we allebei enkele complete exemplaren bergen.
Omdat daarmee de rugzak vol en zwaar was, werd het tijd om terug te keren naar de auto. De terugtocht bergaf was letterlijk zwaar door het gewicht van de rugzak, maar dat voelden we nauwelijks doordat we zo’n rijke buit aan zeer uitzonderlijke fossielen hadden.
Deze fossielen associatie heeft ook de aandacht getrokken van de academische wereld. Inmiddels zijn er tientallen onderzoekers geweest, die deze ontsluiting, en enkele andere in de buurt van dezelfde ouderdom, hebben onderzocht. De formatie heeft intussen de infomele naam “Tafilalt Echinoderm Lagerstätte” of “Tafilalt Starfish Beds” gekregen, en is nog steeds een belangrijke leverancier van informatie over de GOBE, de Great Ordivician Biodiversification Event, vergelijkbaar met de Cambrian Explosion of Life.
Dit jaar in November gingen we terug, nu met vijven, en zonder 4×4, maar met een VW busje en een Dacia. Het was mij vooraf al duidelijk dat we de 4×4 route van zes jaar geleden niet konden volgen. Gelukkig waren de satelliet foto’s van Google Earth intussen verbeterd, en kon ik een nieuwe route uitstippelen. En het was opnieuw avontuur; we zijn met de VW en Dacia een route gereden waar vaag af en toe een bandenspoor zichtbaar was, en uiteindelijk op dezelfde plek terecht gekomen als zes jaar geleden.
Opnieuw was het een uur klauteren, omringd door een fantastisch landschap. De eerste plek was inmiddels fors uitgegraven. Het was niet meer zo gemakkelijk om grote platen met Ascocystites barrandei te bergen, maar de kleinere stukken, met nog steeds complete exemplaren, waren niet moeilijk te vinden. Deze keer vonden we ook nog enkele fossiele zeesterren van het genus Petraster. Op de top was er nog steeds het kraterlandschap van zoekers gaten. Deze keer lagen er her en der tientallen gebroken en minder duidelijke exemplaren van Eldonia berbera, en enkele mooie, complete exemplaren in veel te grote brokken zandsteen, daar achtergelaten door de commerciële fossielenzoekers. Toch konden er nog steeds goede exemplaren geborgen worden.
