Een uitgestorven slang is meer dan vier decennia na haar ontdekking uit de vergetelheid opgedoken. De nieuw beschreven reptielensoort, Paradoxophidion richardoweni, biedt nieuwe aanwijzingen in de zoektocht naar de oorsprong van “geavanceerde” slangen.

Door Piet Knijnenburg
April 2026
In 1981 werden de wervels van een oeroude slang ontdekt bij Hordle Cliff aan de zuidkust van Engeland. Nu is gebleken dat het gaat om de overblijfselen van een tot nu toe onbekende soort.
Onderzoek dat is gepubliceerd in het tijdschrift Comptes Rendus Palevol heeft vastgesteld dat de wervels toebehoren aan een nieuwe soort met de naam Paradoxophidion richardoweni. Dit dier leefde in het Priabonien, ongeveer 37 miljoen jaar geleden, in een tijd waarin Engeland de thuisbasis was van een veel grotere diversiteit aan slangen dan tegenwoordig.
Hoewel er weinig bekend is over het leven van dit dier, kan het licht werpen op de vroege evolutie van de grootste groep moderne slangen. Dat komt doordat Paradoxophidion een vroeg afgesplitst lid vertegenwoordigt van de caenofidiërs, de groep waartoe het overgrote deel van de huidige slangen behoort.
De nieuwe soort staat zo vroeg in de evolutie van de caenofidiërs dat zij een merkwaardige mix van kenmerken heeft die tegenwoordig bij verschillende slangen binnen deze groep voorkomen. Dit mozaïek aan eigenschappen wordt weerspiegeld in de geslachtsnaam, waarbij Paradoxophidion in het Grieks “paradoxslang” betekent.
De soortnaam eert Richard Owen. Hij benoemde niet alleen de eerste fossiele slangen die bij Hordle Cliff werden gevonden, maar speelde ook een belangrijke rol bij de oprichting van wat nu het Natural History Museum is, waar de fossielen worden bewaard. De naam heeft daardoor meerdere betekenislagen.
Hoofdauteur dr. Georgios Georgalis, van het Instituut voor Systematiek en Evolutie van Dieren van de Poolse Academie van Wetenschappen in Krakau, zegt dat het kunnen beschrijven van een nieuwe soort uit de museumcollecties “een droom die uitkomt” was. Het is vooral spannend dat hiermee een vroeg afgesplitste caenofidische slang werd beschreven, omdat er nog weinig bewijs is over hoe deze groep is ontstaan. Paradoxophidion brengt ons dichter bij het begrijpen van dit proces.
Wat is er ontdekt bij Hordle Cliff?
Hordle Cliff, nabij Christchurch aan de zuidkust van Engeland, biedt een inkijkje in een periode uit de aardgeschiedenis die bekendstaat als het Eoceen, dat duurde van ongeveer 56 tot 34 miljoen jaar geleden.
Deze periode werd gekenmerkt door ingrijpende klimaatveranderingen wereldwijd. Ongeveer 37 miljoen jaar geleden was Engeland veel warmer dan nu. Engeland lag dichter bij de evenaar, waardoor het het hele jaar door meer zonnewarmte ontving.
De eerste fossielen werden bij Hordle Cliff zo’n 200 jaar geleden gevonden. In het begin van de 19e eeuw verzamelde Barbara Rawdon-Hastings, de fossielenverzamelende markiezin van Hastings, er schedels van krokodilachtige dieren, waarvan Richard Owen er later één naar haar zou vernoemen.
Sindsdien zijn bij Hordle Cliff ook fossielen van schildpadden, hagedissen en zoogdieren ontdekt. Daarnaast zijn er talrijke slangenfossielen gevonden, waaronder enkele bijzonder belangrijke soorten. De fossiele slangen van Hordle Cliff behoorden tot de eerste die werden herkend toen Richard Owen ze in het midden van de 19e eeuw bestudeerde. Daaronder bevindt zich Paleryx, de eerste benoemde wurgslang in het fossielenarchief. Kleinere slangen van deze vindplaats zijn echter minder goed onderzocht. De wervels van Paradoxophidion zijn slechts enkele millimeters lang en hebben historisch gezien weinig aandacht gekregen.
Om deze fossielen beter te bestuderen, maakten Jones en Georgalis CT-scans van de botten. In totaal identificeerden zij 31 wervels van verschillende delen van de ruggengraat van Paradoxophidion.
Deze CT-scans werden gebruikt om driedimensionale modellen van de fossielen te maken. Die vormen een digitaal archief van het specimen, dat online is gedeeld zodat iedereen het kan bestuderen, niet alleen mensen die naar het museum kunnen komen.
De scans laten zien dat de fossielen licht verschillen in vorm en grootte, doordat de wervels van de slang geleidelijk smaller worden van kop naar staart. Toch delen ze kenmerken die aantonen dat ze allemaal tot één soort behoren.
Georgalis schat dat Paradoxophidion minder dan een meter lang was, maar andere details over zijn levenswijze zijn moeilijk vast te stellen. Het ontbreken van een schedel maakt het lastig te bepalen wat hij at, terwijl de wervels geen aanwijzingen geven voor een sterk gespecialiseerde levensstijl, zoals graven.
Een levende schakel met het verleden?
Hoewel de wervels weinig prijsgeven over de levenswijze van Paradoxophidion, vertonen ze opvallende overeenkomsten met een groep slangen die bekendstaat als de acrochordiden. Deze reptielen worden ook wel olifantslang genoemd vanwege hun opvallend losse huid.
Tegenwoordig leven slechts enkele soorten van deze slangen in Zuidoost-Azië en Noord-Australië. Ze behoren echter tot de vroegste takken van de caenofidische stamboom, met een fossielenarchief dat meer dan 20 miljoen jaar teruggaat.
Omdat Paradoxophidion sterk lijkt op de acrochordiden, is het mogelijk dat deze slang het oudst bekende lid van deze familie is. Als dat zo is, zou dat kunnen betekenen dat het een aquatische soort was, aangezien alle acrochordiden in het water leven. Aan de andere kant kan het ook tot een geheel andere groep caenofidiërs hebben behoord. Er is momenteel simpelweg onvoldoende bewijs om vast te stellen hoe deze slang leefde of tot welke familie zij precies behoorde.
Om meer te weten te komen over Paradoxophidion en de vroege evolutie van de caenofidiërs, zullen meer fossielen bestudeerd moeten worden. Georgalis hoopt zijn werk in de fossiele reptielencollecties binnenkort voort te zetten, waar volgens hem mogelijk nog meer nieuwe soorten wachten op ontdekking. Daarnaast zijn er verschillende botten met een afwijkende morfologie die nog nooit eerder zijn onderzocht. Deze zouden nieuwe taxa kunnen vertegenwoordigen en extra aanwijzingen kunnen geven over de evolutie van slangen.
Referentie:
Georgios L. Georgalis et al., A new peculiar early diverging caenophidian snake (Serpentes) from the late Eocene of Hordle Cliff, England, Comptes Rendus Palevol (2025).
